Leestijd: ongeveer 3 minuten

Als er een manier van communiceren krachtig is, dan is het wel een verhaal. Goed, muziek was waarschijnlijk de eerste vorm van communicatie: daarom kan een liedje ons zo diep raken.

Maar met het ontstaan van taal ontstond het verhaal: minstens zo krachtig voor het overdragen van ideeën naar verstand en gevoel tegelijk. Het verhaal zit in ons DNA, we zijn ‘the storytelling animal’.

Het toepassen van verhaalvormen en verhaaltechnieken met als doel je boodschap optimaal te communiceren wordt ‘storytelling’ genoemd. Het gebruik van de Engelse term onderscheidt het doelmatig gebruiken van verhalen, van de kunst van het ‘verhalen vertellen’ die als doel heeft mensen te vermaken of in contact te brengen met bronnen van wijsheid die de werkelijkheid van het hier en nu overstijgen.

Verhalen hebben geen goede naam

Verhalen hebben niet zo’n goede naam in onze tijd:
ze staan voor “verzonnen”, “opgeklopt”, “leugenachtig”.
Je ‘vertelt jezelf verhaaltjes’ als je de werkelijkheid niet onder ogen durft te zien.
En je ‘hangt een verhaal op’ wanneer je anderen voor de gek probeert te houden.
Nee: wij willen geen sprookjes maar de waarheid.

Hoezo ‘liever de werkelijkheid’?

We moeten de buitenwereld, de werkelijkheid, in ons hoofd kunnen bevatten om er iets mee te kunnen.

We moeten een ‘mentale representatie’ hebben van alles wat we uit onze zintuigen of uit onze herinnering binnenkrijgen, anders kunnen we er niets mee.

Als ik bijvoorbeeld een balans bekijk, helpen de aanduidingen boven de kolommen me wel een beetje om te begrijpen waar het over gaat. Maar ik heb van het grootste deel van de posten en van de opbouw van de balans doorgaans geen idee. Ik kan me niet voorstellen wat het allemaal betekent. Ik heb uitleg nodig om me er een voorstelling van te kunnen maken wat de wereld van de cijfers werkelijk betekent.

‘De werkelijkheid’ is dus niet te bevatten. Het gaat altijd om ‘onze innerlijke voorstelling’ van de werkelijkheid.

Verhaal als voorstelling

Verhalen genereren bij degene die ze hoort of ziet (voelt?) beelden van binnen. Ze activeren de verbeelding, zodat we ons iets kunnen voorstellen bij wat er verteld wordt. “Daar loopt een kind” is in dat opzicht al een klein verhaaltje, met een plaatsbepaling, een hoofdpersoon en een actie. Elementen die je ook in ‘Er was eens in een ver koninkrijk een vervelende prins’ vindt. Uiteraard kun je, als je het kind ziet lopen, een wijzend gebaar maken en kan de ander het ook waarnemen. Dat kan niet als je over de verleden tijd praat, of over de toekomst.

Aan woorden over een gebeurtenis in het verleden is al veel beter te zien dat we onze werkelijkheid beschrijven in een vorm die overeenkomt met die van een verhaal. “Mijn zoon heeft tijdens zijn vakantie in Griekenland een scooterongeluk gehad. Been gebroken. Een week in zo’n krakkemikkig Grieks ziekenhuis voor hij op het vliegtuig naar Nederland kon worden gezet.” Let vooral op het ‘krakkemikkig Grieks ziekenhuis’: je krijgt er meteen een plaatje bij.

En bij het spreken over de toekomst ontkomen we ook niet aan het vertellen van een verhaal:
“Hier zullen dan woningen verrijzen voor de ouderen, allemaal met een drempelloze ingang en een keurig bestraat achtertuintje.”

Vertel het goed

Omdat we met onze communicatie voortdurend proberen de juiste representatie van de werkelijkheid in het hoofd van een ander te krijgen, is het bestuderen van het fenomeen verhaal onmisbaar. Er zijn allerlei verschillende verhaalvormen, die allemaal hun eigen draai geven aan de voorstelling van de werkelijkheid. Vanuit het doel dat je met je communicatie hebt (bijvoorbeeld inspireren, motiveren, corrigeren, positioneren) kun je op zoek naar de verhaalvorm die het beste past. Voor het vinden van de fijne nuances kan het helpen om ‘de kunst af te kijken’ van vertelkunstenaars.